Nomeri 10 (2025): Markaziy Osiyoda media va kommunikatsiyalar Xalqaro ilmiy jurnali
Maqolalar

PUSHTU RAVISHLARI SEMANTIKASIDA “HARAKAT VAQTI” DEYKTIK MAYDONI “VAQT” DEYKTIK MAYDONI MASALASINING O‘RGANILISH TARIXI

Elianora ZAMALEEVA
O‘zbekiston Jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti

Nashr qilingan 2025-10-04

Kalit so‘zlar

  • Semantik maydon,
  • vaqt,
  • deyksis,
  • deyktik maydon,
  • pushtu ravishlari,
  • vaqt lokalizatsiyasi,
  • nutq rejimi,
  • narrativ rejim
  • ...Ko'proq
    Kamroq

Izoh

Maqolada tilda vaqt kategoriyasini semantik modellashtirish masalasi deyktik maydonlar nazariyasi prizmasidan, asosan, pushtu tilidagi ravishlar misolida ko‘rib chiqiladi. Semantik maydonlarni modellashtirishning to‘rtta asosiy yondashuvi — fenomenologik, leksik-semantik, funksional-grammatik va funksional-semantik — hamda ularning vaqt sohasiga tatbiqi tahlil qilinadi. Deyksis tushunchasiga, ya’ni til birliklarining nutq aktidagi ishtirokchilar, vaqt va makonga bog‘liqligiga, hamda uning vaqt ma’nosini shakllantirishdagi roliga alohida e’tibor qaratiladi. Pushtu tilidagi o‘n uchta hosila bo‘lmagan vaqt ravishlari tahliliga asoslanib, “harakat vaqti” deyktik maydoni uchta qarama-qarshilik asosida tashkil topgan tizim sifatida aniqlanadi: nutq / narrativ rejim, nutq lahzasi / boshqa harakat lahzasi va mos kelish / oldin kelish / keyin kelish. Tadqiqotda pushtu tilidagi vaqt ravishlari o‘z semantikasini kommunikativ jarayonda namoyon etishi, nutq lahzasi va tasvirlanayotgan voqealar o‘rtasidagi bog‘lovchi sifatida xizmat qilishi hamda nutqda vaqt munosabatlarini ifodalashning muhim vositasi ekanligi ko‘rsatilgan.

 

Bibliografik manbalar

  1. Арутюнова, Н.Д. (2007). Проблемы морфологии и словообразования (на материале испанского языка). Москва. ЛКИ. URL: https://www.iprbookshop.ru/15128.html (Дата обращения 15.08.2025).
  2. Грюнберг, А.Л. (1987). Очерк грамматики афганского языка (пашто). Ленинград. Наука. URL: https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_001341411 (Дата обращения 15.08.2025).
  3. Дворянков, Н.А., Еремичева, Т.И., & Лебедев, К.А. (1950). Язык пушту [URL отсутствует]. Москва. Издательство восточной литературы. (Дата обращения 15.08.2025)
  4. Дворянков, Н.А. (1960). Язык пушту (серия Языки зарубежного Востока и Африки; Ин-т народов Азии, АН СССР, под общ. ред. Г. П. Сердюченко). Москва. Издательство восточной литературы. URL: https://search.rsl.ru/ru/record/01006106229 (Дата обращения 15.08.2025)
  5. Дмитриева, О.И. (2005). Динамическая модель русской внутриглагольной префиксации (диссертация … доктора филологических наук, 10.02.01). Саратов: [б. и.]. URL: https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_002901143 (Дата обращения 15.08.2025)
  6. Жаналина, Л.К. (2015). Две формы речевой деятельности: соотношение номинации и коммуникации. Вестник Кемеровского государственного университета, (4), 74–79. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/dve-formy-rechevoy-deyatelnosti-sootnoshenie-nominatsii-i-kommunikatsii (Дата обращения 15.08.2025)
  7. Земская, Е.А. (1992). Словообразование как деятельность [E. A. Zemskaya (E. A.)] (220 с.; ISBN 5-02-011082-5). Москва. Наука. URL: https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_001643125 (Дата обращения 15.08.2025)
  8. Калинина, З.М. (1972). Очерки по лексикологии современного литературного пушту (АН СССР. Ин-т востоковедения). Москва. Наука. URL: https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_007387455 (Дата обращения 15.08.2025)
  9. Лебедев, К.А. (1970). Грамматика языка пушту [Учебное пособие]. Москва. Институт международных отношений. URL: https://search.rsl.ru/ru/record/01007149003 (Дата обращения 15.08.2025)
  10. Немченко, В.Н. (1974). О понятии словообразовательной модели. Лексика. Терминология. Стиль. Межвузовский научный сборник, вып. 1, 58–67. Горький. [б. и.].
  11. Риштина, С. (2003). Грамматика языка пашто. Кабул.
  12. Успенский Б.А. (2011). Дейксис и вторичный семиозис в языке. Москва. Вопросы языкознания. № 2. 4-5.
  13. Халидов, Б.З. (1952). Арабские заимствования в современном литературном языке Пушту [Автореф. дис. … канд. филол. наук, Среднеазиатский государственный университет]. Ташкент: САГУ. URL: https://search.rsl.ru/ru/record/01006045825 (Дата обращения 15.08.2025)
  14. Черепанов, М.В. (2004). Очерк словообразовательной типологии русского глагола [Монография]. Саратов: Издательство Сарат. ун-та. ISBN 5-292-03054-6. URL: https://search.rsl.ru/ru/record/01002454451 (Дата обращения 15.08.2025).
  15. Ярцева, В.Н. (ред.) (1998). Языкознание: Большой энциклопедический словарь (2-е репринтное изд.). Москва. Большая российская энциклопедия. URL: https://www.encyclopedia.ru/cat/books/book/45460/ (Дата обращения 15.08.2025)
  16. Яцевич, Л.С., & Остапенко, В.Б. (2001). Учебник языка пушту: Основной курс [Учебное пособие]. Москва. Муравей-Гайд. URL: https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_bibl_410130 (Дата обращения 15.08.2025)
  17. David, A.B. (2014). Descriptive grammar of Pashto and its dialects (C. M. Brugman, Ed.; Vol. 1, Mouton-CASL Grammar Series). Berlin/Boston: De Gruyter Mouton. https://doi.org/10.1515/9781614512318
  18. Trumpp, E. (1873). Grammar of the Pạ̄ṣ̌tō, or Language of the Afghāns: Compared with the Īrānian and North-Indian idioms. London: Trübner; Tübingen: Heckenhauer. Retrieved September 04, 2025 from https://opendata.uni-halle.de/handle/1981185920/102946.
  19. Cox, A.D. (2001). Notes on Pushtu Grammar: Together With an Appendix Containing All the Recent Sentences and Passages for Translation (Pashto and English Edition). Retrieved September 04, 2025 from https://www.amazon.com/Notes-Pushtu-Grammar-Containing-Translation/dp/8120616030
  20. Inomxojaev, R. (2020). Pashtu tili grammatikasi [Pashto grammar]. Tashkent, Uzbekistan.